VYF VRAE AAN JOHANN STRAUSS

1. Dis nogal ’n uitdaging om biografiese inligting oor jou op die internet op te spoor – waarskynlik omdat Google duisende bladsye oor jou naamgenote, die bekende komponiste, het! Vertel my ’n bietjie meer oor jouself.

Jy's reg, my naamgenote het nogal aansienlik meer as ek bereik ... dankie vir die herinnering, Jaco. Dankie.

My oorsprongstorie sluit ongelukkig nie iets interessants soos Krypton of ’n spinnekopbyt in nie, maar bloot ’n klein dorpie in die Vrystaat genaamd Virginia. Dis een van daardie dorpies waar die tannies in die straat nog bymekaargekom het om te skinder oor die tannies aan die ander kant van die straat en al wat hulle saambring, is om te kla oor die straatlig wat al vir meer as ’n week uit is. Dinge lyk vandag natuurlik baie anders as die dae toe ek daar grootgeword het, maar ek sal altyd lief bly vir die klein dorpie. As dit nie vir die groot hoeveelheid “niks” was wat gereeld daar gebeur het nie, sou ek nie vandag so tuis gevoel het in ’n beroep waar die grootste avonture in ons verbeelding plaasvind nie. (En in daardie verbeeldingswêreld is ek net so suksesvol as my naamgenote ... Weer eens: Dankie, Jaco. *Klap tong*)

Toe ek klaar was met hoërskool het my pa ’n Chomp by ons voordeur gelos, en toe ek uitgaan om dit op te tel, hoor ek die voordeur toeslaan en sluit agter my, en daar vind ek myself grafiese ontwerp swot by die techikon hier in Pretoria. ’n Dorpie waar ek tot vandag toe woon, want ek is lui en ry nie graag nie.

2. Het jy altyd ’n passie vir kinderboekillustrasies gehad, of hoe het jy in die bedryf beland?

Ek het eintlik ’n passie gehad om ’n space cowboy te word, maar ongelukkig beweeg die tyd nie met my verwagtinge nie. My passie vir illustrasie lê wel by baie dissiplines. Van konsepkuns tot ou tradisionele skilderye. Hoe ek in die kinderboekillustrasiebedryf beland het (’n woord wat ek nie graag tik nie, want my vingers kramp nou), was bloot per toeval. Terwyl ek grafiese ontwerp geswot het (*sien asseblief die traumatiese Chomp-voorval van vraag 1), is ek in my derde jaar deur ’n uitgewery, Fantasi, genader, en oom Frans wat daar werk, het my baie mooi gevra om vir hom te gaan prentjies teken nadat ek klaar geswot het. Ek hou mos van prentjies en kon nie wag nie en het toe sommer in die tweede helfte van my derde jaar al vir hulle begin illustreer. Toe my swottings klaar was, het ek voltyds by Fantasi begin werk as hoofillustreerder en deeltyds vir advertensie-agentskappe. Ja, sommer vir al twee in die begin. Ek slaap dus min en worry baie.

Vandag werk ek voltyds vir myself. Dis die boosaardigste baas wat ek nog teëgekom het. Sy asem stink soos sterk koffie en peanut butter-broodjies.

3. Vertel my ’n bietjie hoe jou kreatiewe proses werk wanneer jy ’n teks van ’n uitgewer ontvang om te illustreer.

Gewoonlik probeer ek die manuskrip lees soos wat (ek dink) die skrywer dit wou gehad het. In een sitting. Aan die einde van elke hoofstuk (sou die manuskrip so opgebreek word) sal ek vinnig die toneel teken wat meeste by my gebly het en dan onmiddellik verder lees. Dit lei gewoonlik daartoe dat ek óf klein detail uitlos, óf detail bysit soos wat ek die storie vir myself visueel vertel – en dit lei tot baie uitgewers wat ou partytjiewoorde uitgrou en na my kant toe gooi, want hulle dink ek gee nie aandag nie.

Nadat ek die manuskrip klaar gelees het, gaan ek terug en probeer sin maak van al die skrabbels, en herleef weer die storie soos wat ek weer alles in detail oorteken. Dit lei meestal tot meer detail wat uitgelos of bygesit word – en dan sal iemand soos Miemie van LAPA vir my vra hoekom die drie varkies nou op meganiese dinosourusse ry en AK’s in albei hande het.

4. Mense vra dikwels vir skrywers: “Wat inspireer jou?” Ek wou dieselfde vraag nog altyd vir ’n kinderboekillustreerder vra. So …?

Goeie stories van goeie skrywers, (#JacoJacobs) en mense wat baie meer suksesvol as ek is, soos die ander Johann Strauss ... van wie ek aanhoudend hoor. (#klaptong)

Dis eintlik verskillende dinge op verskillende tye. Ek sien dalk ’n vreemde klipformasie op vakansie en dit kan my verbeelding na ’n cool draak-konsepskets stuur wat ek net móét teken (al gooi ek dit weg sodra dit klaar is) of na meer obvious goed soos ’n nuwe styl wat ek raakgegoogle het. Klein goedjies kan lei tot ’n boek vol idees, hang net af in watter headspace ek is ... en daar is baie space in my head. Wag ... dit het nie reg uitgekom nie.

5. Wys vir my een illustrasie uit jou kinderboek-oeuvre waarop jy besonder trots is of wat vir jou uitstaan, en vertel my waarom jy daardie spesifieke een gekies het.

Die stuk wat dadelik by my opkom, is ’n dubbelblad van die eerste kinderboek waarin ek totale kreatiewe vryheid gehad het. Dit is ’n dubbelbladuitleg uit een van die eerste vier boeke in die Droombos-reeks (uitgegee deur Fantasi). Ek noem die eerste vier, want toe was daar nog redelik tyd om genoeg aandag aan alles te gee. Nog ’n rede hoekom ek van die stuk hou, is omdat dit alles met tradisionele mediums gemaak is. Vandag werk ek 90% digitaal – soos Arnold Schwarzenegger in Terminator. Net met ’n Afrikaanse aksent.

VYF VRAE AAN FANIE VILJOEN

1. Kaptein Verdwyn is die nuutste in ’n hele rits boeke wat reeds uit jou pen verskyn het. Maak die verskyning van ’n nuwe boek jou steeds opgewonde?

Ja, dis altyd lekker om ’n nuwe boekbaba in die hande te hou. Wat lesers nie weet nie, is dat alles wat ’n mens skryf nie altyd boeke word nie, daarom is elke boek ’n groot genade.

2. Kan jy onthou wat die vonk/inspirasie was waaruit die storie ontstaan het?

Om onsigbaar te wees het my nog altyd gefassineer. Ek het selfs iewers nog ’n koerantuitknipsel wat verduidelik hoe die weermag daarmee eksperimenteer. Ek het die idee gebruik en dit saamgevoeg met selfoon-apps wat kinders vandag ken. 

3. Noem drie dinge wat jy sou doen as jy ’n dag lank onsigbaar kon word.

Ek sal in mense se huise gaan “spook” speel, inglip by die fliek en skoolboelies se ore frommel.

4. Hoe verloop jou dag? Het jy ’n vaste skryfroetine?

Ek lees soggens die koerant aanlyn, drink koffie en begin dan skryf. Facebook bied afleiding. Namiddag sal ek dalk aan ander skryfwerk aandag gee, soos die skryf van artikels vir die Hoezit!-webblad, e-pos antwoord of admin doen. Ek probeer ook om meer gereeld te skilder. Teen laatmiddag gaan ek gym toe. Ek is teen tienuur al in die bed met ’n boek.

5. Wat is die heel beste skryfraad wat jy ooit gekry het?

Gaan sit net op jou boude en begin skryf.

Besoek gerus Fanie se webtuiste: www.fanieviljoen.co.za

5 dinge wat kinderboeke NIE is nie

Ek gaan die jaar afskop met ’n preek. Soos die meeste preke bevat dit nie noodwendig nuwe inligting nie – trouens, van die dinge wat ek hier sê, het ek waarskynlik reeds in vorige inskrywings kwytgeraak – maar soos talle predikers maak ek staat op die ou beleid van inskerping deur herhaling. So, kom ons laat waai ...

1. Kinderboeke is nie ’n vinnige manier om geld te maak nie. Ek is by meer as een geleentheid al gevra of ek kinderboeke – eerder as boeke vir volwassenes – skryf bloot om geld te maak. Ek kon dit meestal regkry om nie te lag nie. Sommige kinderboekskrywers verkoop honderdduisende boeke en verdien goeie geld. Die meeste kan egter nie ’n lewe daaruit maak nie. (Jy weet, daai ou storie van don’t quit your day job, nè? Dis waarskynlik oorspronklik as raad vir aspirant-kinderboekskrywers bedoel.) Kinderboeke is allermins die geldkoei van die boekbedryf. Mense wat so dink, het buitendien geen respek vir die genre nie – en as daar een ding is wat jy nodig het om hierdie genre suksesvol te benader, is dit respek. Vir stories, vir karakters en bowenal vir jou lesers.

2. Kinderboeke is nie maklik om te skryf nie. Ja-ja, ek weet. Kort, lawwe storietjies oor oumas wat rocksterre word, aliens wat in swembaddens beland, robotte wat chaos in klaskamers saai, kinders wat ’n spesiale sjampoe uitvind om bleskop-oupas se hare te laat groei. Hoe moeilik kan dit nou regtig wees? Die antwoord, kan ek jou uit persoonlike ondervinding vertel, is: Blerrie moeilik. Probeer dit gerus as jy my nie glo nie.

3. Kinderboeke is nie ’n wegspringblok na volwasse literatuur nie. Baie aspirantskrywers (en selfs sommige literatore en ander slim mense) glo kinderboeke is ’n manier om ’n “voet in die deur” te kry sodat jy later “regte” boeke kan begin skryf. Vroeër het hierdie siening my bloed laat koop, maar hei, deesdae kry ek bloot so ’n kalm, alwetende en hopelik vreeslik irriterende glimlaggie as ek hoor hoe iemand so iets kwytraak. Nou maar reg so. Laat waai, Meraai. Gaan skryf ’n paar kinderboekies voor jy die Groot Afrikaanse Roman aanpak. Probeer dit gerus. Hehehe. Maar vir die rekord: Ek is ’n kinderboekskrywer en ek hou van wat ek doen – ek lê nie snags wakker en beplan aan die belangrike volwasse roman wat ek eendag gaan skryf nie.

4. Kinderboeke word nie noodwendig oornag geskryf nie. Toegegee, die meeste kinderboeke is baie dunner as boeke vir volwassenes, en verg daarom minder skryfwerk. Maar ek kan getuig hoe ek byna vyf maande gewerk het aan my eerste prenteboek – ’n teks met skaars duisend woorde. Ek moes daai duisend woorde seker twintig keer met ’n geween en ’n gekners van tande oorskryf, terwyl ek met byna elke oorskryf die konsep ook moes aanpas. Party tienerboeke het my meer as ’n jaar geneem om te skryf – en dan praat ek net van die eerste weergawe van die manuskrip.

5. Kinderboeke is nie minderwaardige literatuur nie. Die terrein van die kinder- en jeugliteratuur is, nes die volwasse literatuur, geskakeerd – dit wissel van boeke wat primêr op vermaak en ontspanning gemik is, tot boeke waar moeilike kwessies getakel word en waar ’n verskeidenheid literêre tegnieke ingespan kan word om die leser uit te daag. En regoor hierdie spektrum van kinderboeke is daar boeke wat uitstekend geskryf is en boeke wat minder goed geskryf is – nes in die volwasse literatuur. 

Nou ja, tot sover my preek. Staan asseblief vir die slotgesang. Kollekte sal by die deur ingeneem word.

“Lewenslessies” in papier toegedraai?

In gister se nuwe Weekliks-bylae in Rapport skryf Keina Swart oor die verskynsel dat “kenners” (die woord word in die artikel tussen aanhalingstekens geplaas) van kinder- en jeugboeke deesdae so hard skop teen “lesse” in kinder- en jeugboeke: http://www.rapport.co.za/Weekliks/Nuus/Moet-daar-n-les-wees-20140228

            Nou, laat ek uit die staanspoor sê dat ek baie respek vir Keina as skrywer, rubriekskrywer en resensent het. Maar ek kan in hierdie geval nie heeltemal met haar saamstem nie, miskien omdat ons die probleem verskillend verstaan.

Die voorbeelde van boeke met “lesse” wat by die artikel genoem word (Droomoog Diepgrawer, How to train your dragon, ens.), is tog almal vermaaklike stories sonder ’n lewensles wat voor jou neus rondgeswaai word, nie waar nie? En hier is my teorie daaroor: ’n Goeie storie, het ek nog altyd geglo en as evangelie verkondig, doen sy werk haas ongesiens, sonder dat ’n skrywer doelbewus daarmee hoef in te meng en ’n “boodskap” daarop probeer afdwing. ’n Goeie storie, glo ek, kán jou nie onaangeraak laat nie – as dit oortuigend vertel word, met oortuigende karakters wat oortuigende emosies en relevante probleme teen ’n oortuigende agtergrond beleef, dan verander ’n storie (selfs die eenvoudigste kleuterverhaal) jou met die lees daarvan. Dan verskaf dit inderdaad soms “tips” of “lesse” oor hoe om die wêreld te oorleef.

Is dit die definisie van ’n lewensles?

Miskien.

Maar ek dink nie dit is die issue waaroor die “kenners” van kinderboeke so kerm, veral by kinderboekskryfskole, nie.

Nie dat ek myself nou as kenner gaan probeer uitgee nie. Maar waaraan ek wel ’n broertjie dood het, is stories waarin volwasse skrywers eintlik maar so ’n bietjie neersien op kinders; waarin hulle met ’n agenda skryf. En glo my, ek kry byna daagliks met voorbeelde hiervan te doen. Skrywers en aspirantskrywers wat met die houtlepel in die hand skryf om kinders te leer van dissipline en goeie maniere en “asseblief” en “dankie” en moenie in jou neus krap nie.

Dit is, vermoed ek, ’n oorblyfsel uit ’n tydperk toe geglo is kinders moet gesien en nie gehoor word nie. Dit is ’n houding wat sê dat kinders nie die reg het om ’n boek te lees bloot omdat dit lekker is nie – nee, boeke móét léérsaam en ópvoedkúndig en stígtelik en góéd vir jou wees. Dis ’n houding wat kan deursuur deur ’n hele literêre sisteem, van skrywers en uitgewers en die onderwysdepartement en resensente (en ander “kenners”) tot ouers en onderwysers ... en die arme kind. Dis ’n houding wat ons in ’n land met ’n leeskrisis nie kan bekostig nie.

Nou, ek weet voor my siel dié houding is hoegenaamd nie die uitgangspunt wat Keina huldig of in haar artikel bepleit nie. Maar jare lank was dit juis die houding wat die Afrikaanse kinderboekwêreld gerig het. Trompie en Saartjie en Asterix is as ongewenste snert afgemaak, juis omdat dit nie “goeie literatuur”, deurdrenk van lewenslesse was nie. En ongelukkig het hierdie houding baie lank ’n invloed gehad op die soort boeke wat vir Afrikaanse kinders geskryf en gepubliseer is. As jy wil sien hoe die resultaat van so ’n houding lyk, gaan kyk ’n bietjie hoe die Afrikaanse kinder- en tienerboektoneel in die vroeë 1990’s gelyk het.

Kinders en tieners is nié net wandelende issues en probleme nie – hulle is volwaardige mense, en as lesers verdien hulle meer respek as om bloot die teiken vir preke en lewenslessies te wees. Kinders kan, glo ek, ’n grootmenspreek ’n myl ver raaksien en hulle hou selde daarvan, veral as hulle dit tot vervelens moet hoor. Ek glo verbete daaraan dat kinders van kleins af ’n ingeboude BS detector het – om die waarheid te sê, die een of ander “kenner” het my jare terug so vertel.

En dit is waarteen ek waarsku wanneer ek skrywers teen “lewenslessies” in kinderboeke maan.

So, met die slotsom van Keina se artikel stem ek min of meer saam: ’n Goeie boek is ’n goeie boek, punt. Of nog beter, kom ons noem dit sommer ’n lekker boek, want dis immers wat dit is – daai soort boek wat voel of dit net vir jou geskryf is of wat jou tone kleintyd laat omkrul het van lekkerkry. En stories is fantastiese, kragtig goed waarsonder die wêreld minder sin sou maak. Maar lewenslesse of prekies wat soos slegte medisyne met ’n dunnerige storiesousie en mooi prentjies in (kinder)boekvorm verdoesel word?

Aikôna.

Ek het al te veel sulke pogings gesien wat kinders se intelligensie onderskat – trouens, wat die essensie van kind wees onderskat. 

Vroegoggend-moord op enkele geliefdes

Vanoggend het ek my weer skuldig gemaak aan moord. Die soort moord wat skrywers ongelukkig dikwels gedwing word om te pleeg – die moord op ’n paar van jou hartlammers. Killing your darlings, soos die Engelse skrywersraad lui.

As jy tot hier gelees het en steeds geen idee het waarvan ek praat nie, ontspan. Die uitdrukking is bloot ’n stukkie klassieke skrywersraad wat beteken dat jy soms die rooi pen (of die backspace-knoppie) meedoënloos moet inspan om ’n paar van jou mooiste skryfsels uit te wis – gewoonlik daardie fleurige beskrywing wat jou so ’n opgewonde, selfingenome tinteling gegee het toe jy dit ’n ruk gelede neergepen het en jou ’n wyle lank daarvan oortuig het jy is moontlik die begaafdste woordkunstenaar op hierdie ondermaanse.

Dit is seer om daardie beskrywing uit te haal, want jy’s verlief op hom. ’n Skerpoog-redigeerder wat sy rooi ink werd is, sal dit egter meestal nie miskyk nie. En dan beland jy, soos ek, op ’n dag in die situasie waar jy jou manuskrip moet begin regtrek en ’n paar van daardie geliefdes moet afmaai.

In ’n nuwe rympiemanuskrip waaraan ek tans werk, is daar ’n versie wat ek vir my dogtertjie geskryf het. Dis ’n mooi rympie daai, man. Ek kan al sien hoe sy dit eendag vir haar kleinkinders gaan lees en vertel dat hulle oorle’ oupagrootjie daardie woorde spesiaal vir haar geskryf het. Dit gaan as ’t ware ’n erfstuk word.

En toe kom die keurdersverslag. En daardie spesifieke rympie is so vol elektroniese kommentaar geplak dat jy dit skaars op die Word-dokument kan lees.

Elizabeth Kübler-Ross se stappe oor die hantering van droefheid kan ook op keuringsverslae van toepassing gemaak word.

Jy is eers in ontkenning daaroor. Vir drie dae lank maak ek asof die keurdersverslag nie bestaan nie. Ek maak dit nie weer oop nie en ignoreer die e-pos daar waar dit in my inmandjie lê en verlep.

Teen dag vier gaan lees ek weer teësinnig die ding. En stap twee, voorspel Kübler-Ross, is woede. Hoekom, o, hoekom kan die keurder nie my briljantheid na behore waardeer nie? Hy’s waarskynlik ’n gefrustreerde skrywer of akademikus met ’n rits mislukte manuskripte wat iewers in ’n laai lê en stof vergaar. Gmf.

Stap drie is onderhandeling. Oukei, ek sal hier ’n woord verander soos die keurder voorgestel het. Daar ’n komma insit. Mits ek hierdie voorstel oor rymdwang kan ignoreer en hierdie strofe kan inlos.

En dan kom stap vyf. Waar jy die hele ding weer so bekyk en skielik besef: Flippen hel, die keurder was al die tyd reg. Daardie rympie is so stroperig soos ’n koshuistoebroodjie. Die rymdwang is so duidelik soos daglig. Jou darling se tande is skeef en haar een beentjie mank.

Backspace.

Koebaai, darling.

Jy’t die hart van ’n romantikus nodig om te skryf.

En die hart van ’n moordenaar om te herskryf.

Wie het gesê om pen op papier te sit is vir sissies?

(O ja, en die herskrewe manuskrip is vanoggend terug na die uitgewer. En daardie rympie lyk stukke beter. Hou vas dat die keurder hierdie keer saamstem.)

Vyf wenke om jou kind 'n leser te maak

Suid-Afrikaanse kinders sukkel om te lees. Dit blyk duidelik uit ontstellende koerantopskrifte en statistiek die afgelope paar jaar.

Die vermoë om te lees is een van die heel belangrikste sleutels tot jou kind se prestasie op skool. Ongelukkig is die realiteit dat baie skole deesdae beperkinge op tyd, personeel en hulpbronne het – en die mediasentrum en leesperiodes is dikwels van die eerste dinge wat in die slag bly. Ouers kan wondere verrig om die jongklomp lief te maak vir lees, selfs lank voordat hulle die skoolbanke aandurf.

Probeer hierdie vyf wenke om jou kind ’n boekevraat te maak.

1. Laat jou kind self boeke kies

Nie alle volwassenes verkies dieselfde soort boeke nie – en net so verskil kinders se leessmaak. Let op na watter soort boeke jou kleuter geniet, en moenie kla as jy dieselfde storie oor en oor moet lees of ’n aktiwiteitsboek honderde maal moet deurblaai nie. Jou kind is immers besig om sy/haar leessmaak te ontwikkel. Gee kinders van kleins af die geleentheid om self te kies watter boeke hulle as verjaardag- of Kersgeskenke wil ontvang deur hulle byvoorbeeld saam te neem boekwinkel toe, ’n boekwinkel-geskenkbewys te koop of hulle te vra om hul voorkeure in ’n bestelgids soos hierdie aan te dui.

2. Moenie ’n boeksnob wees nie

Ouers kla soms as kinders in ’n sekere genre “vashaak”. As jou kind op die oomblik grilstories, speurverhale of reeksboeke verslind, wees dankbaar dat hy/sy lees en moet onder geen omstandighede neerhalend daarna verwys nie. Baie kinders “ontgroei” ’n sekere genre en begin iets anders lees. Ander bly hul lewe lank byvoorbeeld aanhangers van rillers. In albei gevalle wen jy, want lees is die beste manier om jou kind se leesbegrip, konsentrasie en taalvermoë te ontwikkel.

3. Word betrokke

Wys jy stel belang in die boeke wat jou kind lees. Lees self die soort boeke waarvan jou kind of tiener hou – dit kan ’n lekker gespreksonderwerp word en jy sal dalk verras wees om te sien hoeveel pret jy in die proses het! Probeer uitvind van watter skrywers of illustreerders se werk jou kind hou, en kry nog van hierdie gunstelinge se boeke in die hande.

4. Stel ’n voorbeeld

’n Kind wat grootword in ’n huis met ’n boekrak en waar Ma of Pa dikwels lees (selfs al is dit koerante of tydskrifte), word van kleins af vertroud met die idee dat boeke ’n aangename, ontspannende aktiwiteit kan wees.

5. Leer én speel

Ouers en onderwysers wys kinders dikwels daarop dat boeke jou slim maak, jou kan help met jou skoolwerk en propvol kennis is. In die proses kan jy egter onbedoeld ’n negatiewe konnotasie kweek. Kinders hou van speel en pret hê, daarom is dit belangrik om hulle van ’n jong ouderdom te wys dat boeke pret kan wees – anders gaan die Xbox, PlayStation en rekenaarspeletjies wen. Boeke moenie net deel wees van die sleur van skool, huiswerk en take nie – dit behoort ook lekker vermaak vir ledige ure te wees. Dit is waarom soveel Afrikaanse kinderboeke deesdae fokus op humor, pret en avontuur. Kyk maar net na die titels en temas van ’n paar van die boeke wat op winkelrakke en op uitgewers se webtuistes beskikbaar is!

Onderhoud met kinderboekskrywer Christie Nortjé

Christie Nortjé se heel eerste kinderboek, Spinnekopspeletjie, is met die ATKV-kinderboektoekenning bekroon, waar lesers self die wenboeke aanwys. 

 

Vertel ons ’n bietjie oor jouself – waar het jy skoolgegaan en grootgeword?

Ek is in Bloemfontein gebore en het hier grootgeword. Ná skool het ek Grafiese Ontwerp by die destydse Technikon Vrystaat gestudeer. Ná die voltooiing van my diploma, het ek as ’n illustreerder by ’n grafieseontwerpfirma gewerk. Ná ’n jaar is ek terug Technikon toe en het ek deeltyds klasgegee en as vryskutontwerper gewerk terwyl ek my graad in Grafiese Ontwerp voltooi het.

Ek kon nie aan ’n lekkerder werk dink as om klas te gee vir studente nie en werk nog steeds by die Technikon Vrystaat, wat nou die Sentrale Universiteit vir Tegnologie, Vrystaat genoem word.

Ek het ook ’n Nasionale Diploma in Verpakkkingstegnologie verwerf deur die Instituut van Verpakking in Johannesburg en elke kursus moontlik gedoen in filmproduksie.

 

Was jy as kind ’n ywerige leser?

Vreeslik! Ek het aan die Daan Retief-boekklub behoort en dit was elke maand my hoogtepunt om te sien watter boeke ek daardie maand kry. Die meeste van die tyd was ek lank voor die maand se einde klaar gelees aan my boeke en dan het ek hulle weer van voor af begin lees. My ma-hulle kon dit nie verstaan nie! Die beste van alles is dat ek nog steeds daardie boeke op my boekrak het!

 

Waar kom jou belangstelling in skryf vandaan? Wanneer het jy begin skryf?

In Sub B (of eerder graad twee) moes ek ’n opstel oor “somer” skryf. Ek het geskryf oor hoe my pa my en my boetie op sy rug in die swembad laat ry asof hy ’n dolfyn is. My opstel is in die jaarblad geplaas en ek het gedink ek is die bruin in tjoklit! Ek kon nie verstaan hoekom ek nie die jaarblad (met my ongelooflike opstel) op die boekrak in die Pick ’n Pay sien nie!

 

Watse werk doen jy wanneer jy nie skryf nie?

Ek is die Programhoof van Grafiese Ontwerp by die Sentrale Universiteit vir Tegnologie, Vrystaat.

 

Van jou stories, soos Spinnekopspeletjie en die kortverhaal “Is my ma ’n ruimtewese?” in Sweef, is lekker grillerig (en snaaks). Hou jy baie van grilstories?

Daar is niks lekkerder as om ’n grilstorie in jou eie taal te lees nie! Gelukkig is “om te lag” ook boaan my lys van lekker dinge. Ek geniet die grilstories wat deesdae beskikbaar is vreeslik baie. Op skool moes ek maar tevrede wees met Engelse grilstories en die stories was meestal oor vampiere. Ek het so baie van vampiere gelees, dat ek seker is dat ek nie ’n vampier ken nie en doodseker is dat ek sal weet as ek een ontmoet.

 

Hoe het die idee vir Spinnekopspeletjie ontstaan?

Ek is versot op speletjies en was in die winkel op soek na een. Twee seuns het op die PlayStation in die winkel ’n gevegspeletjie gespeel en die een het vir die ander een gesê: “Ek hou daarvan om teen jou te baklei, want jou mannetjie lyk soos meneer Odendaal ...”

Tussendeur die lag heen het ek gedink dit sou lekker wees as daar ’n speletjie was waar jy regtig jou onderwyser so ’n paar klappe kon gee en dit is waar die idee van Spinnekopspeletjie ontstaan het.

 

Watter dinge inspireer jou wanneer jy skryf?

Mense! My karakters is gewoonlik iemand wat ek iewers raakgeloop het ...

 

Watse raad het jy vir aspirantskrywers wat graag kinderboeke wil skryf?

Lees alles wat jy kan, maar omdat jy wil en nie omdat jy moet nie. Moet nooit bang wees om iets te skryf nie, want iewers sal daar iemand wees wat jou storie wil lees.

 

Die 7 doodsondes van kinderboeke skryf

1. Stories oor lewelose voorwerpe. Vra jouself as volwassene af: Sal jy jou na die naaste boekwinkel haas as jy hoor daar het pas ’n boek verskyn oor die avonture van ’n skoen, ’n vyftigsentstuk, ’n reëndruppel of ’n potlood? Nie? Nou waarom op aarde dink so baie aspirant-kinderboekskrywers dat kinders hierdie soort leesstof verdien? NIEMAND wil ’n storie oor die wedervaringe van ’n wolk lees nie, nie eens iemand wat vyf jaar oud is nie. Jy moet eenvoudig briljant wees (en by Disney werk) om ’n storie soos Cars of Toy Story te laat werk – tensy jy ’n geniale skrywer is, bly weg van sulke stories.

2. Stories oor oorbekende karakters. Die slinkse jakkals. Die wyse ou uil. Die feetjies wat die blommetjies verf. Die stoute kaboutertjie wat voor die koning moet verskyn. Die Tandmuis wat Jannie se tand kom haal om sy Tandkasteel te bou. Klink dit bekend? Ja, honderde en duisende en tienduisende kinderboeke is al oor hierdie karakters geskryf. Kan jy iets nuut en oorspronklik met hulle doen? Waarskynlik nie. So, kry iets anders om oor te skryf. As jy my nie glo nie, hier’s vir jou huiswerk: Gaan maak ’n lys van al die boeke oor muise wat die afgelope tien jaar in Afrikaans verskyn het. Dit het my pas minder as ’n minuut geneem om aan 11 titels te dink. Laat weet gerus met hoeveel jy vorendag kom. Daar heers ’n muisplaag in die Afrikaanse kinderboekbedryf.

3. ’n Storie wat eindig met: “Skielik word ek wakker. Dit was alles net ’n droom.” Ek haat al hierdie tegniek sedert ek agt jaar oud was. Regtig, ek kan dit baie goed onthou, want dit is min of meer wat aan die einde van C.F. Beyers-Boshoff se Jasper en die ruimtemanne gebeur het. Ek was so vies dat ek daardie boek in die asdrom sou smyt as dit nie was dat ek so vrek bang was vir tannie Willemien, ons biblioteektannie nie. Wie op dees aarde wil ’n hele storie lees net om aan die einde te verneem dit was al die tyd ’n droom? En dan ontdek die karakter natuurlik ’n veertjie of ’n briefie of modder aan sy skoen of iets dergliks wat wys dat dit dalkies-dalkies regtig gebeur het. Asdrom toe!

4. Stories met ’n lessie. Het jy al die storie gehoor van die luiperdjie/olifantjie/renostertjie wat gewens het hy het nie kolle/’n slurp/’n neushoring gehad nie? Ja? Jy onthou mos, die een oor die dier wat op die ou einde besef jy moet tevrede wees met wie jy is en hoe jy lyk. Afgesien van die feit dat hierdie storielyn so afgesaag is soos die helfte van die Amasonereënwoud, maak dit ook die aanname dat kinders dommerige, ongemanierde wesentjies is wat om elke hoek en draai ’n les geleer moet word of in wie se keelgate jy ’n boodskap soos slegte medisyne of Brusselse spruitjies moet probeer afwurg. As jy kinders wil vermaak, word ’n kinderboekskrywer. As jy vir kinders wil preek, oorweeg eerder ’n graad in die teologie.

5. Stories wat afpraat na kinders. Maatjies, julle moet nooit sulke soort storietjies skryf nie, hoor? Dit maak my ou hartjie baie seer, en dit wil ons mos nie hê nie, of hoe? Pasop tog maar vir die oulike ou verkleinwoordjies, nè? En bly maar weg van nare ou aanspreekvormpies, maatjies. As jy vir kinders skryf, moet jy vergeet dat jy ’n grootmens is. Vergeet dat goedgemanierde kinders veronderstel is om vir jou Oom of Tannie te sê.

6. Swak rymverhale. ’n Kinderboek hoef nie te rym nie. Dr. Seuss was briljant met rym en het briljante boeke op rym geskryf. As jy nie briljant met rym is nie, gaan jy vrotsige boeke skryf as jy probeer rym.

7. Vervelige prosa. Party grootmense is skynbaar mal daaroor om boeke te lees waarin daar so min as moontlik gebeur. Ek kon dit nog nooit mooi verstaan nie, maar ek lei af dis waar, want ek het al sulke boeke gelees en agterna gesien hulle is op die topverkoperlyste of wen belangrike pryse. Kinders, aan die ander kant, hou gelukkig glad nie van sulke stories nie. Moet dus nie vir bladsye lank verduidelik hoe die heuwels of die rivier of die hoofkarakter se rok lyk nie. Trouens, tensy ’n karakter se klere om een of ander rede belangrik is, is dit nie eens nodig om daarna te verwys nie – jou leser sal aanneem die karakter loop nie normaalweg kaalstert buite rond nie.

Kopiereg (c) Jaco Jacobs

Wanneer laas het jy 'n boek oor 'n wolk gelees?

Soos ek hier sit, is ek sommer half grommerig.

En dis als te wyte aan ’n boek.

’n Kinderboek, boonop.

Ek snuffel gereeld op die internet rond in ’n poging om tred te hou met watter nuwe kinder- en jeugboekeboeke plaaslike en oorsee verskyn. Vanoggend toe ek deur die nuutste kinderboeke op Kalahari.net scroll, kom ek af op ’n boek getiteld Cyril the Serious Cirrus Cloud.

En vir die eerste keer in die byna twee jaar wat ek al uitstekende voorskrifmedikasie daarvoor gebruik, voel ek ’n sooibrand in my opwel.

Hoe op dees bloue aarde is dit moontlik dat daar in 2011 nog sulke boeke vir kinders gepubliseer word?

As jy ’n volwassene is, vra jouself ’n oomblik lank af: Wanneer laas het jy ’n uitstekende boek oor die avonture van ’n wolk (pratend of andersins) gelees? Sou jy jou na die naaste boekwinkel haas om ’n splinternuwe boek oor die avonture van ’n wolk (pratend of andersins) te lees? Trouens, dink jy enige regdenkende volwassene sal graag ’n boek oor die avonture van ’n wolk (pratend of andersins) wil lees?

Nee?

Nou hoekom op aarde word sulke stories vir kinders gepubliseer?

Ek maak nie gewoonlik opmerkings oor boeke wat ek nie gelees het nie, maar ek gaan sowaar as vet nie R88,95 plus posgeld uithaal om my vermoede te bevestig dat hierdie ’n vrotsige, prekerige boek is nie.

Sulke boeke onderskat kinders se intelligensie. Sulke boeke is die rede waarom sommige mense neersien op die kinderboekgenre. Sulke boeke is die rede waarom soveel kinders nie van lees hou nie.

En as jy my vra, behoort Cyril the Serious Cirrus Cloud uit kinderbiblioteke verban te word, saam met cutesy boeke oor die tandemuis, pratende sokkies en treintjies/vliegtuigies/bootjies-wat-klein-maar-dapper-en-sterk-is (my vriend Fanie Viljoen se beskrywing van nog 'n irriterende kinderboekverskynsel).

Goed. Genoeg tekere gegaan.

En nou gaan ek Citro-Soda drink.

'n Kas vol Monsters

Ek dink die meeste skrywers sal vir jou sê dis nie grappies om ’n reeks boeke te skryf nie. Veral nie as jy iemand met ’n korterige aandagspan is soos ek nie. Afgesien daarvan dat jy moet kophou soos die spreekwoordelike dronk weeluis om nie deurmekaar te raak met storielyne, karakters se name, ensovoorts, nie, is dit ook ’n uitdaging om steeds geïnteresseerd te bly in ’n konsep wat jy waarskynlik jare gelede reeds geskep het.

            Maar daar is ook groot lekkertes daaraan verbonde om ’n reeks te skryf; dit het ek die afgelope paar dae weer besef terwyl ek aan ’n nuwe boek in my ’n Kas vol monsters-reeks geskryf het. Ek hou regtig van die karakters in die stories (veral die vyf monsters wat uit Denver se kas te voorskyn kom) en die reeks is van so ’n aard dat die monsters se kenmerke en persoonlikhede telkens die stories help vorm.

            Soos met baie van my stories, het die reeks met ’n “wat as”-speletjie begin. Eerstens: Wat as ... die ou hangkas in jul nuwe huis die geheime ingang na ’n kasteel vol monsters is?

Daar is:

              Kriewels, ’n oulike groen hand sonder ’n lyf;

            Elvis, ’n flambojante vampier;

Toets, ’n sexy, blonde mummie;

            Frank, ’n lang, gawe monster wat stadig praat; en

            Flaffie, ’n knorrige weerwolf.           

            En dan vir die stories, wat ek so prettig en snaaks as moontlik wou probeer maak: Wat as ... jou hand voete kry? Wat as ... ’n vampier vir sy ouma foto’s wil stuur, maar hy bly onsigbaar op elke kiekie? Wat as ...

Oukei, ek gaan nog nie die volgende storielyne verklap nie, maar jy kry die idee.

            Minstens vier van my boekreekse sal volgende jaar uitbrei, as als volgens plan verloop. Kyk uit vir:

·      Wat weeg ’n walvis, die nuutste boek in my dierefeitereeks;

·      twee nuwe Zackie Mostert-boeke (nog ’n reeks waarmee ek vreeslik baie pret het – arme Zackie is SOOOO goed daarmee om in die moeilikheid te beland!);

·      twee nuwe Stalmaats-perdestories (daar is reeds tien in die reeks);

·      en die volgende twee boeke in die ’n Kas vol monsters-reeks.

En terwyl ek nou hier sit en skryf, herkou ek aan ’n idee vir die monsters se volgende avontuur ... Tyd om in die kas te gaan loer!

Oor illustrasies

Ek sê dikwels vir mense seker die grootste lekkerte van kinderboeke skryf, is om die eerste keer die illustrasies en die voorbladontwerp te sien. Ek het pas vandeesweek great nuwe illustrasies van Chris Venter gekry vir ’n nuwe boek van my wat vanjaar nog die lig sien, en ek het sedertdien reeds ure lank (met ’n tevrede glimlag) daarna gesit en staar.

            Vir diegene wat dalk nie weet nie, die meeste kinderboekskrywers doen nie self hul illustrasies nie. As jy by ’n uitgewery publiseer wat enigs

ins sy sout werd is, stel hulle ’n illustreerder aan en betaal hom/haar. Ongelukkig (of gelukkig!) beteken laasgenoemde feit egter ook dat jy as skrywer gewoonlik beperkte insette kan lewer met betrekking tot die keuse van illustreerder – en in baie gevalle sal jy géén inspraak daarin hê nie. Laasgenoemde feit is vir die meeste aspirantskrywers nogal ’n skok. Maar ek was gelukkig nog baie selde teleurgesteld met die eindproduk van ’n geïllustreerde boek. (Ek kan aan so vier gevalle dink waar ek nie van die illustrasies of voorbladontwerp gehou het nie, maar dis darem uit meer as 50 boeke.) Toegegee, ek kry gewoonlik redelike inspraak in my illustrasies – maar ook net tot op ’n punt.

Meestal het jou uitgewer veel meer kennis van die mark, asook beter idees oor hoe om jou boek verkoopbaar te verpak sodat dit tot die teikenmark sal spreek. En ek weet van gevalle waar die skrywer daarop aangedring het om sy/haar sin te kry ten opsigte van ’n illustreerder of ontwerper, tot nadeel van die eindproduk.

Maar genoeg van die besigheidskant van die saak. Uiteindelik gaan dit oor die pret wat ’n goeie illustreerder met jou teks kan hê en die ekstra dimensie wat hy/sy daaraan kan gee.

Maja Sereda, byvoorbeeld, was myns insiens die perfekte keuse vir my boeke Liewe land, ’n olifant! en Danie Dreyer se dinosouruseier en ander alfabetpret. In albei gevalle het ek gevoel die eindproduk is méér as die aanvanklike woorde wat ek geskryf het. (En kinders het saamgestem, want in albei gevalle is Maja se illustrasies deur kinders aangewys as die gewildstes in hul ouderdomskategorie vir die ATKV-kinderboektoekenning.) Tanja Joubert (13 Spookstories) is nog ’n illustreerder wat slim met ’n teks werk om dit uiteindelik veel meer te laat sê as wat die woorde alleen doen – gaan kyk maar ’n bietjie wat gebeur alles in daardie spokerige illustrasies van haar!

Ek was baie gelukkig dat ’n hele klomp talentvolle nuweling-illustreerders aan my boeke kon werk. Maja was destyds met Danie Dreyer een van hulle – deesdae is sy reeds ’n gerekende en gevestigde illustreerder. Daar was ook Magriet Brink (o.a. Wiskunde gee my maagpyn), Gerhard Cruywagen (o.a. Pasop vir die feetjies), Gerhard van Wyk (’n Brulpadda in my tas) en onlangs Sebastien Quevauvilliers met sy fantastiese illustrasies in Madelief, moenie!. En dan is daar natuurlik Chris Venter, wat ek reeds hier bo genoem het en wie se illustrasies myns insiens uitstekend werk in Middernagfees en my nuwe ’n Kas vol monsters-reeks wat binnekort verskyn.

Baiekeer, dink ek, kry illustreerders te min erkenning vir hul rol in die sukses van ’n kinderboek. Dis vrek harde werk – vra my, ek het net een keer my eie boek gehelp illustreer, met die klei-illustrasies in Wurms met tamatiesous en ander lawwe rympies.

So, as jy weer deur ’n kinderboek blaai, doen dit met ’n bietjie meer waardering vir die ure en ure se kreatiewe energie en bloedsweet wat dit geverg het om die illustrasies te doen!

Wenke vir aspirantskrywers

Aspirantskrywers wil dikwels by my weet hoe ’n mens te werk moet gaan om jou boek gepubliseer te kry. Gaan dit my geld kos? Hoe werk ’n uitgewery? Hoe moet ’n manuskrip lyk? Hopelik help hierdie inligting jou as jy ’n aspirantskrywer is wat wonder hoe om jou storie gepubliseer te kry. Dit is 'n samevatting van (heel basiese) wenke wat ek oor die jare vir artikels en skryfskole uiteengesit het.

 

Wat doen ’n uitgewery?

’n Uitgewery is ’n onderneming wat wins maak deur boeke te publiseer. Skrywers lê ’n manuskrip aan ’n uitgewery voor met die oog op publikasie. Manuskripte word gekeur, en indien dit vir publikasie aanvaar word, is ’n uitgewer daarvoor verantwoordelik om die manuskrip saam met die skrywer te ontwikkel, dit te laat proeflees en taalversorg, die boek te laat uitlê en ’n kunstenaar aan te stel om die omslag te ontwerp en illustrasies te maak, indien van toepassing, en die boek te laat druk. (’n Uitgewery is nie ’n drukkery nie – gewoonlik het hulle kontrakte met drukkerye, waar boeke gedruk en gebind word.) Die uitgewery is ook verantwoordelik vir die bemarking en verspreiding van die boek. By ’n hoofstroomuitgewery hoef skrywers glad nie te betaal vir die publikasie en bemarking van hul boeke nie. Outeursgeld, ’n persentasie van die prys van elke boek wat verkoop word, word gewoonlik per kontrak jaarliks of halfjaarliks aan skrywers betaal.

            My raad aan skrywers is om baie, baie versigtig te wees vir enige uitgewery wat jou geld vra om jou boek te publiseer. Tensy jy natuurlik regtig belang stel in selfpublikasie en bereid is om self vir alles te betaal en die bemarking en verspreiding van jou boek self te behartig.  

 

Wenke aan skrywers

* Lees soveel moontlik, veral in die taal en genre waarin jy graag wil skryf. Dit help jou om ’n beeld te vorm van die mark waarin jy werk – en boonop is goeie lesers gewoonlik beter skrywers.

* Moenie oorhaastig wees om te publiseer nie. Maak seker jy stuur slegs jou heel beste skryfpogings vir ’n uitgewery.

* Kweek hare op jou tande. Min skrywers se eerste skryfpogings word gepubliseer. Publikasie is ’n lang en moeilike proses, en sukses kom selde oornag. Moenie ontmoedig word deur kritiek en afkeurbriewe nie.

* Skryf die soort stories waarin jy self belang stel. As jy glad nie van liefdesverhale hou nie, moenie in hierdie genre probeer skryf omdat jy dink dis ’n geldkoei nie! Lesers (en uitgewers) word nie maklik geflous deur ’n onoortuigende poging nie.

 

Oor manuskripvoorleggings:

* Kry vooraf agtergrondinligting oor die uitgewery waarheen jy jou manuskrip wil stuur. Die meeste gevestigde uitgewerye het webtuistes. Jy kan gewoonlik daar vasstel watter soort boeke hulle uitgee en kontakbesonderhede vir voorleggings kry. Jy kan kosbare tyd mors deur byvoorbeeld ’n kinderboekmanuskrip te stuur aan ’n uitgewery wat nie kinderboeke publiseer nie.

* Stuur getikte manuskripte, indien enigsins moontlik. Die meeste uitgewerye sal nie handgeskrewe manuskripte oorweeg nie.

* Die meeste uitgewerye aanvaar nie e-posvoorleggings nie. Stuur jou manuskrip per gewone pos.

* Stuur slegs jou heel beste poging vir ’n uitgewer. Jou eerste of tweede herskryfpoging is gewoonlik nog onafgerond. ’n Manuskrip wat oorhaastig voorgelê word, kan jou kans op publikasie benadeel.

* Moet NOOIT ’n manuskrip gelyktydig aan meer as een uitgewery voorlê nie.

* Maak jou manuskrip so netjies as moontlik, wat tikwerk sowel as taalversorging betref. Slordige manuskripte en swak taalversorging sal nie publikasie verhoed nie (nes netjiese manuskripte en goeie taalversorging nooit publikasie sal verseker nie!), maar dit skep ’n swak indruk en bemoeilik die uitgewer se taak. Hou in gedagte dat jou manuskrip een van honderde is wat elke maand op die meeste uitgewers se lessenaars beland.

* Sluit ’n dekbrief by jou manuskrip in. Dit moet jou kontakbesonderhede, die titel van jou manuskrip, die teikenmark wat jy in gedagte het, en ’n kort publikasie-agtergrond, indien jy reeds gepubliseer het, bevat.

* Moenie jou enigste kopie van die manuskrip of oorspronklike illustrasies stuur nie. Dit kan in die pos wegraak of beskadig word. Uitgewerye aanvaar nie aanspreeklikheid vir verlore of beskadigde materiaal nie.

* Kinderboekskrywers hoef nie self illustrasies te voorsien nie. Die uitgewery sal self ’n professionele illustreerder aanwys en betaal indien jou manuskrip aanvaar word.

* Die meeste uitgewers verkies ’n manuskrip wat op wit A4-papier getik is, in dubbelspasiëring, in ’n maklik leesbare lettertipe (12 pt Times New Roman werk goed), net aan een kant van die bladsy, en met kantruimtes (margins) wat breed genoeg is om aantekeninge te maak (sowat 1,5 tot 2 cm weerskante is voldoende).

* Dit is nie nodig om jou manuskrip te bind nie. Nommer net die bladsye, ingeval dit deurmekaar raak.

* Die meeste uitgewerye sal weldra ’n briefie, e-pos of poskaart stuur om ontvangs van jou manuskrip te erken. Hierin word gewoonlik ook gemeld hoe lank die keuringsproses kan duur. As jy ná ’n redelike tyd nie erkenning van ontvangs kry nie, kan jy skakel om te verneem of jou manuskrip wel ontvang is.

* Skakel gerus en doen navraag indien jy ná die gemelde keuringstydperk nog geen reaksie gekry het nie.

* Nie alle uitgewerye is bereid om manuskripte terug te pos nie. ’n Selfgeadresseerde koevert met die korrekte seëls daarop kan in sommige gevalle die kans verhoog dat jou manuskrip teruggepos word. 

* Nie alle uitgewers is bereid om die redes vir afkeuring van ’n manuskrip te verskaf nie. Moenie toegee aan die versoeking om in ’n woordewisseling met ’n uitgewer betrokke te raak of redes te eis waarom jou manuskrip afgekeur is nie. Beskou dit as ’n guns dat iemand wel jou manuskrip gelees en kosbare tyd daaraan bestee het. ’n Telefoonoproep of e-pos gaan beslis nie ’n uitgewer oortuig om jou afgekeurde manuskrip uit te gee nie!

* Indien ’n uitgewery jou manuskrip afkeur, staan dit jou vry om dit aan ’n ander uitgewery voor te lê of dit vir skryfwedstryde in te skryf.